فیدان وویل چې په ګاونډي ایران کې پرمختګونه په مستقیم ډول دواړه هېوادونه، تورکیه او اذربایجان اندېښمنوي.

د تورکیې د بهرنیو چارو وزیر خاقان فیدان د هرمز له تنګي څخه د خوندي، بې خنډه او ازاد تګ راتګ او د جګړې تر مخه حالت ته د سمدستي ستنېدو غوښتنه وکړه، او په عين وخت کې یې د روسيې او اوکراين ترمنځ د جګړې د نور خپرېدو په اړه خبرداری ورکړ.

فیدان د سه شنبې په ورځ په باکو کې له خپل اذربایجاني سیال جېحون بایراموف سره په ګډ مطبوعاتي کنفرانس کې د وینا پر مهال، وویل چې په ګاونډي ایران کې پرمختګونه په مستقیم ډول دواړه هېوادونه، تورکیه او اذربایجان اندېښمنوي.

هغه وویل: «د ایران امنیت، ثبات او سوکالي طبیعي ده چې زموږ پر سیمه مستقیم اغېز لري. په دې اړه، موږ غواړو چې اوسنۍ شخړه څومره ژر چې امکان لري د ډیپلوماټیکو لارو حل شي.»

فیدان زیاته کړه چې مخ په زیاتېدونکي متقابل بریدونو د سولې هڅې سختې زیانمنې کړې دي، او د هغو اقدامانو د سمدستي بندولو غوښتنه یې وکړه چې سیمه ییز تاوتریخوالي ته لمن وهل کېږي.

هغه وویل: «په ورته وخت کې، د هرمز له تنګي څخه باید د خوندي، بې خنډه او ازاد تګ راتګ اجازه ورکړل شي، او د جګړې تر مخه شته حالت باید څومره ژر چې امکان لري بېرته بحال شي،» او زیاته یې کړه چې ترکیه له ټولو اړوندو اړخونو سره په دوامداره اړیکه کې ده ترڅو د دغه بحران په حل کې مرسته وکړي.

د روسيې او اوکراين جګړې ته په اشارې سره، فیدان وویل چې تورکیې د شخړې له پیل راهیسې خورا ډېرې هڅې کړې دي ترڅو تور سمندرګی له جګړې لرې وساتي.

هغه وویل چې انقرې د مونترو کنوانسیون (Montreux Convention) د سخت پلي کولو او د تور سمندرګي د غلو دانو نوښت  په څېر د هڅو له لارې تر ډېره حده په دې کار کې بریا ترلاسه کړې ده.

فیدان وویل: «په هرصورت، په وروستیو میاشتو کې په تور سمندرګي کې پر ملکی کښتیو مخ په زیاتېدونکو بریدونو په سیمه کې د ژوند، ملکیت، سمندري تګ راتګ او چاپیریال امنیت ته جدي زیان رسېدلی دی.»

په یادو بریدونو کې د تورکیې او اذربایجان د دریو مالګیرانو او ملوانانو د وژل کېدو په یادولو سره هغه وویل: «تور سمندرګي ته د جګړې خپرېدل او زموږ د وګړو ژوند او زموږ د شرکتونو فعالیتونو ته د هغه ګواښ په هېڅ ډول د منلو وړ نه دی.»

فیدان وویل چې تورکیې اړوندو اړخونو ته لازم خبرداری ورکړی او په دې باور دی چې که کافي سیاسی اراده او حسن نیت شتون ولري، ګډ توافق او زمینه موندل کیدای شي.

هغه د ولسمشر رجب طیب اردوغان دا دریځ یاد کړ چې «حتی بدترینه سوله هم پخپله له جګړې غوره ده،» او زیاته یې کړه: «موږ به د سولې لپاره خپلو ټولو هڅو ته دوام ورکړو.»

د پراخې جګړې خطر

د پوښتنو په ځواب کې، فیدان خبرداری ورکړ چې د روسيې او اوکراين شخړه په تېر کال کې سخته شوې او له اوسنۍ جغرافیا څخه بهر د خپرېدو خطر لري.

هغه وویل چې د دغې شاوخوا څلور نیم کلنې جګړې په اوږدو کې د تورکیې دریځ ثابت پاتې دی او دلیل یې دا دی چې دا «داسې جګړه وه چې هیڅکله نه باید پیل شوې وای، نه باید پراخه شوې وای، او باید سمدستي پای ته ورسېږي.»

فیدان د تورکیې ډیپلوماټیکو هڅو ته اشاره وکړه، په‌کې د تور سمندرګي د غلو دانو په معامله کې د هغې رول، د بندیانو تبادله، او په استانبول کې د روسيې او اوکراين ترمنځ خبرې اترې شاملې دي.

هغه وویل چې انقره له اړوندو اړخونو سره پر هغو وړاندیزونو هم کار کوي چې موخه یې پر انرژۍ زیربناو د بریدونو مخنیوی او په تور سمندرګي کې د امنیت ښه کول دي.

فیدان دا شخړه په تېر کال کې له یوه «فرسایشي جګړې» څخه پر یوه «ویرانونکې جګړې» د اوښتلو په توګه تشریح کړه، چې سوداګریز تاسیسات او زیربناوې په زیاتېدونکي توګه نښه کېږي او ملکی تلفات لوړېږي.

هغه وویل: «وخت په وخت، د جګړې د نه یوازې په تور سمندرګي کې بلکې نورو اروپایي هېوادونو ته د خپرېدو د احتمال په اړه څرګندونې کېږي. موږ حتی د دې په اړه فکر کول هم نه غواړو، خبرې کول خو یې لا پریږده. د جګړې جغرافیایي پراختیا وروستی شی دی چې موږ یې لیدل غواړو.»

فیدان خبرداری ورکړ چې که جګړه پای ته ونه‌رسي، د انرژۍ بیې، د خوړو امنیت او چاپیریال به له لویو خطرونو سره مخ شي، په داسې حال کې چې د شخړې د خپرېدو خطر به زیات شي.

د تورکیې او اذربایجان اړیکې، سیمه ییز اتصال

فیدان د تورکیې او اذربایجان ترمنځ سټراټیژیکو اړیکو ته هم اشاره وکړه او ویې ویل چې دواړه هېوادونه د «یو ملت، دوو دولتونو» د اصل پر بنسټ تړلي پاتې دي.

هغه وویل چې اقتصادي او سوداګریزه همکاري، او همدارنګه انرژي، ټرانسپورټ او اتصال د دوه اړخیزو اړیکو مهم ستونزې او ستنې جوړوي.

فیدان د باکو-تبلیسي-کارس (Baku-Tbilisi-Kars) د اورګاډي لاره د منځني دهلېز یو له تر ټولو مهمو برخو څخه وبلله او د هغې د اغېزمنې کارونې پر ډاډمنولو یې ټینګار وکړ.

هغه د نخچوان له لارې د تورکیې او اذربایجان ترمنځ د ارتباط پیاوړي کولو پلانونو ته هم اشاره وکړه، په‌کې د زنګېزور دهلېز (Zangezur Corridor) او د کارس-اګدیر-ارالیق-دیلوجو (Kars-Igdir-Aralik-Dilucu) اورګاډي لاره شامله ده.

هغه وویل: «انشاءالله، د کارس-دیلوجو اورګاډي لاره به د ۲۰۲۹ کال د پای ته رسېدو په لور بشپړه شي. په دې توګه، له اذربایجان څخه راتلونکی اورګاډی به وکولای شي بې له خنډه تورکیې ته ورسېږي.»

فیدان وویل چې دا ډول زیربناوې به یو مهم لوژستیکي فرصت چمتو کړي او اناتولیا او اروپا ته د تورکي نړۍ لاسرسی پیاوړی کړي، په داسې حال کې چې د کسپین سمندرګي له لارې منځنۍ اسیا ته د تورکیې لاسرسی اسانه کوي.

'سازنده چلند'

د سویلې قفقاز په اړه، فیدان وویل چې تورکیې د اذربایجان او ارمنستان ترمنځ د سولې وروستي وروستي تړون په لور د وروستیو پرمختګونو او د باکو د «سازنده چلند» هرکلی کړی دی.

هغه وویل: «موږ غواړو چې سویلې قفقاز نه له شخړو سره، بلکې له سولې، ټرانسپورټ، انرژۍ، سوداګرۍ او اقتصادي پراختیا سره متصل وي.»

فیدان دا هم وویل چې ترکیه او اذربایجان به د ګډو تمرینونو، روزنې، تجربو شریکولو او د هغوی د دفاعي صنایعو ترمنځ د همکارۍ پراخولو له لارې د دفاعي او امنیتي همکارۍ ژورولو ته دوام ورکړي.

هغه زیاته کړه چې د تورکي هېوادونو د سازمان د بهرنیو چارو وزیران به د اکټوبر په ۲۹مه په انقره کې وګوري، او ورپسې به د دغه سازمان ۱۳مه سرمشریزه د اکټوبر په ۳۰مه ترسره شي.

هغه وویل: «موږ دا سرمشریزه د یو تمثیلي تاریخي ګام په توګه ګورو چې د راتلونکي لپاره د تورکي نړۍ ګډ لیدلوری به نور هم غښتلی کړي.»