د اناتولیا له اشغال څخه د ژغورل کېدو (خلاصون) وروسته، د غازي مصطفی کمال اتاترک په مشرۍ، د تورکیې د لویې ملي شورا لخوا د ۱۹۲۳ کال د اکتوبر په ۲۹مه د جمهوریت له اعلان څخه ۱۰۳ کاله تېر شول.
د ملي مبارزې (د خپلواکۍ جګړې) په بریا سره له پای ته رسېدو وروسته، د جمهوریت پر لور په هغه لاره کې چې د یوه نوي دولت په جوړېدو سره یې د تورکي ملت د خپلواکۍ مبارزې ته د بریا تاج ور په سر کړ، د ۱۹۲۳ کال د اکتوبر د ۲۸مې شپه د تاریخ یو له مهمو پړاوونو څخه وه.
دا پرېکړه چې په انقره کې د 'چانکایا' ماڼۍ کې د ماښام ډوډۍ پر مهال مطرح شوه او د تورکیې راتلونکی یې وټاکه، بله ورځ د تورکیې په لویه ملي شورا کې ومنل شوه او د نوي تورکي دولت د ادارې (حکومت) بڼه یې په رسمي توګه وټاکله.
د جمهوریت پر لور غځېدلې لاره د ملي مبارزې په هغو کلونو کې رامنځته شوه چې د ۱۹۱۹ کال د مې په ۱۹مه سامسون ته د مصطفی کمال اتاترک په تګ سره پیل شوې وه.
اتاترک د ارضروم کنګرې پر مهال مظهر مفید کانسو ته ویلي وو چې له بریا وروسته د جوړېدونکي حکومت بڼه به جمهوریت وي. خو د هغه وخت د شرایطو له امله یې دا فکر د څه مودې لپاره ښکاره نه کړ.
د ۱۹۲۰ کال د اپریل په ۲۳مه د تورکیې د لویې ملي شورا په پرانیستل کېدو سره، د نوي حکومت بنسټونه کېښودل شول چې د ملت پر حاکمیت ولاړ وو.
د ۱۹۲۳ کال د جولای په ۲۴مه د لوزان د سولې تړون په لاسلیک کېدو سره په نړیواله کچه د تورکیې د خپلواکۍ له رسمیت پېژندل کېدو وروسته، د اکتوبر په ۱۳مه د انقرې د پلازمېنې په توګه اعلانول د نوي دولت په سیاسي او اداري جوړښت کې یو مهم ګام و.
خو د جګړې په میدانونو کې له ترلاسه شویو بریاوو وروسته، د نوي جوړ شوي دولت د حکومت د بڼې په ښکاره توګه ټاکل او د دولت د مشرۍ د مسلې حل کول اړین وو.
د ۱۹۲۳ کال د اکتوبر په ۲۷مه د اجراییوي استازو پلاوي (د وزیرانو شورا) په استعفا او د نوي حکومت په نه جوړېدو سره رامنځته شوي سیاسي کړکېچ، د دولت په اداره کې یو نوی بحث رامنځته کړ.
په چانکایا کې تاریخي ماښام
کله چې تاریخ د ۱۹۲۳ کال د اکتوبر ۲۸مه نېټه وښودله، انقره د تورکیې په سیاسي تاریخ کې د یوې تر ټولو مهمې پرېکړې شاهدۍ ته چمتو کېده.
مصطفی کمال اتاترک هغه ماښام خپل نږدې همکاران په چانکایا ماڼۍ کې ډوډۍ ته بللي وو.
په هغه دسترخوان کې چې میرمن لطیفې چمتو کړی و، جنرال عصمت پاشا، جنرال کاظم پاشا، فتحي بېګ، جنرال کمال الدین سامي پاشا، جنرال خالد پاشا، فواد بېګ او روشن اشرف بېګ په ګډون یو شمېر کسان راټول شول.
مصطفی کمال اتاترک هغه ماښام له خپلو ملګرو سره د جمهوریت د اعلانولو پرېکړه شریکه کړه، کومه چې له اوږدې مودې راهیسې د هغه په ذهن کې وه.
اتاترک کلونه وروسته پخپل کتاب 'نطق' (Nutuk) کې هغه تاریخي ماښام په دې ټکو بیان کړ:
"شپه شوې وه... کله چې مې چانکایا ته د تلو په موخه د پارلمان ودانۍ پریښوده، په دهلیزونو کې مې کمال الدین سامي او جنرال خالد پاشا ولیدل چې ماته منتظر وو. ما د هغې ورځې په ورځپاڼه کې 'یوه مخه ښه او یو ښه راغلاست' تر سرلیک لاندې لوستلي وو چې کله جنرال علي فواد پاشا له انقرې څخه حرکت کاوه، دوی انقرې ته راغلي دي. ما تراوسه له دوی سره نه وو لیدلي. کله چې پوه شوم چې هغوی له ما سره د خبرو لپاره تر ناوخته پورې هلته منتظر دي، ما د ملي دفاع د وزیر جنرال کاظم پاشا له لارې ورته خبر ورکړ چې ماښام ډوډۍ ته راشي.
ما جنرال عصمت پاشا، جنرال کاظم پاشا او فتحي بېګ ته هم وویل چې له ما سره یوځای چانکایا ته راشي. کله چې چانکایا ته لاړم، هلته مې د ریزه سیمې له استازي فواد او د افیون قره حصار له استازي روشن اشرف بېګ سره ولیدل چې زما لیدو ته راغلي وو. ما هغوی هم ډوډۍ ته راوبلل. د ډوډۍ پر مهال مې وویل: 'سبا به موږ جمهوریت اعلان کړو'. هلته ناستو ملګرو سمدلاسه زما نظر تایید کړ. موږ ډوډۍ پرېښوده. له هغې شیبې څخه وروسته، ما یو لنډ پروګرام وټاکه چې څه ډول عمل وکړو او ملګرو ته مې دندې وسپارلې."
له ډوډۍ وروسته، مصطفی کمال اتاترک له عصمت پاشا سره یوځای د قانون هغه مسوده چمتو کړه چې د ۱۹۲۱ کال د اساسي قانون ځینې مادې یې بدلولې.
په دې توګه، په چانکایا ماڼۍ کې اعلان شوې پرېکړه پر هغه اساسي قانون بدله شوه چې بله ورځ به پارلمان ته وړاندې کېده.
جمهوریت په ۲۰:۳۰ بجو اعلان شو
د ۱۹۲۳ کال د اکتوبر په ۲۹مه، د دوشنبې په ورځ، د تورکیې لویه ملي شورا د هغو تاریخي خبرو اترو شاهده وه چې د ترکي ملت په راتلونکي کې یې یوه نوې پاڼه پرانیستله.
د انادولو اژانس په آرشیف کې د هغه وخت د فرانسوي خبري بلیټنونو له مخې، پارلمان ماښام په ۱۸:۰۰ بجو غونډه وکړه.
د اساسي قانون د کمېسیون لخوا چمتو شوی وړاندیز چې پکې د جمهوریت د اعلان وړاندوینه شوې وه، د بحث لپاره د پارلمان په اجنډا کې شامل شو.
د خبرو اترو پر مهال، یونس نبي بېګ د وینا په ترڅ کې د جمهوریت د اعلانولو د اړتیا په اړه ارزونې وړاندې کړې، او نورو وکیلانو (استازو) هم د نوې حکومتولۍ د بڼې په اړه خپل نظرونه څرګند کړل.
له خبرو اترو وروسته، د ۱۹۲۱ کال په اساسي قانون کې بدلون راغی او دا ماده تصویب شوه چې: "د تورکیې د دولت د حکومت بڼه جمهوریت دی."
کله چې ساعت ۲۰:۳۰ وښوده، د غونډې د ټولو ۱۵۸ برخه والو استازو (وکیلانو) په رایو سره جمهوریت اعلان شو.
په پارلمان کې شوې دا تاریخي پرېکړه د "ژوندی دې وي جمهوریت" په شعارونو او چکچکو سره بدرګه شوه.
په دې توګه، د ملي حاکمیت هغه مفکوره چې بنسټ یې د ۱۹۲۰ کال د اپریل په ۲۳مه د لویې ملي شورا په پرانیستلو سره ایښودل شوی و، د دولت د ادارې په بڼه کې هم په روښانه توګه خپل غبرګون وموند.
"د تورکیې جمهوریت به نېکمرغه، بریالی او مظفر وي"
د جمهوریت له اعلانولو وروسته، په هماغه ورځ د ولسمشرۍ ټاکنې پیل شوې.
په پټو رای اچونو کې، غازي مصطفی کمال پاشا د ټولو ۱۵۸ استازو د رایو په ترلاسه کولو سره د تورکیې د جمهوریت د لومړي ولسمشر په توګه وټاکل شو.
اتاترک چې د لومړي ځل لپاره د ولسمشر په توګه د پارلمان سټیج ته پورته شو، د خپلواکۍ په مبارزه کې د ترکي ملت د هوډ په څرګندولو سره، د نوي دولت د راتلونکي په اړه خپله عقیده او باور څرګند کړ.
اتاترک خپله تاریخي وینا په دې ټکو پای ته ورسوله: "د تورکیې جمهوریت به نېکمرغه، بریالی او مظفر وي."
د جمهوریت په اعلانولو سره، چېرې چې د دولت د مشرتابه مسله حل شوه، د حکومت د جوړښت بڼه هم له سره تنظیم شوه. عصمت پاشا د لومړني حکومت د جوړولو لپاره وګمارل شو، او فتحي بېګ د تورکیې د لویې ملي شورا (TBMM) د رئیس په توګه وټاکل شو.
د جمهوریت اعلان د اکتوبر د ۲۹مې په شپه او ورپسې ورځ د هېوادوالو لخوا ولمانځل شو. د ۱۹۲۴ کال د اکتوبر په ۲۶مه د خپور شوي فرمان له مخې پرېکړه وشوه چې د جمهوریت د اعلان ورځ به د ۱۰۱ توپونو په ډزو او د مراسمو په جوړولو سره لمانځل کیږي.
د ۱۹۲۵ کال د اپریل په ۱۹مه د تصویب شوي قانون له مخې، د مصطفی کمال اتاترک په مشرۍ د نوي ترکي دولت لخوا موډرنیزم (عصري کېدو) او ډیموکراسۍ ته د مخ اړولو سره، د اکتوبر ۲۹مه له ۱۹۲۵ کال راهیسې د "ملي اختر" په توګه لمانځل پیل شول.
هغه خبره چې د ۱۹۲۳ کال د اکتوبر د ۲۸مې په ماښام په چانکایا ماڼۍ کې شوې وه: "سبا به موږ جمهوریت اعلان کړو"، له ۱۰۳ کلونو وروسته لاهم د جمهوریت د جوړېدو په تاریخي بهیر کې یو له مهمو او سمبولیکو بیانونو څخه ګڼل کیږي.
