چارواکي وايي، په ایران کې د سعودي عربستان پخوانیو ناڅرګندو هوايي بریدونو په سیمه ییزه جګړه کې د کړکېچ یو ډراماتیک زیاتوالی رامنځته کړی و، تر دې چې د پردې تر شا ډیپلوماسۍ پر سعودي پاچاهۍ باندې د ایران د مستقیمو بریدونو په کمولو کې مرسته وکړه.

د دوو باخبره غربي چارواکو او دوو ایراني چارواکو په وینا، سعودي عربستان په منځني ختیځ کې د جګړې پر مهال په خپله خاوره کې د شویو بریدونو په غبرګون کې، پر ایران ګڼ شمېر ناڅرګند (پټ) بریدونه کړي دي.

د سعودي دا بریدونه چې دمخه یې راپور نه و ورکړل شوی، لومړی ځل دی چې سعودي عربستان په مستقیم ډول د ایران په خاوره کې نظامي عملیات ترسره کوي. دا ښيي چې سعودي د خپل اصلي سیمه ییز سیال (ایران) په وړاندې د ځان دفاع په برخه کې ډیر زړور شوی دی.

غربي چارواکو ویلي چې د سعودي هوایي ځواک دا بریدونه د مارچ په وروستیو کې کړي دي. یوه چارواکي وویل چې دا "مساوي ځوابي بریدونه" وو، چې د سعودي عربستان د په نښه کېدو په بدل کې ترسره شول. رویټرز خبري اژانس نه دی توانیدلی چې تایید کړي د دغو بریدونو ځانګړي اهداف څه وو.

د سعودي د بهرنیو چارو وزارت یوه جګپوړي چارواکي د دې بریدونو په اړه مستقیم ځواب ورنکړ، او د ایران د بهرنیو چارو وزارت هم په دې اړه له تبصرې ډډه کړې ده.

سعودي عربستان چې له امریکا سره ژورې پوځي اړیکې لري، په دودیز ډول د ساتنې لپاره پر امریکايي ځواکونو تکیه کوله، خو دې ۱۰ اونیزې جګړې دغه هېواد د داسې بریدونو پر وړاندې زیانمن کړی چې د امریکا پوځي چتر یې مات کړی دی.

د خلیج عربي هېوادونو ځوابي بریدونه پیل کړل
د سعودي بریدونه د شخړې پراخوالی په ګوته کوي – او دا ښيي چې هغه جګړه چې د فبروري په ۲۸مه د امریکا او اسراییلو لخوا پر ایران د هوايي بریدونو سره پیل شوې وه، په داسې ډول نور منځنی ختیځ هم پکې راګیر کړی چې په ښکاره ډول نه و منل شوی.

د امریکا او اسراییلو له بریدونو راهیسې، ایران د خلیج د همکارۍ شورا ټول شپږ واړه هېوادونه په توغندیو او ډرون الوتکو ویشتلي دي. ایران نه یوازې امریکایي اډې، بلکې ملکي ځایونه، هوایي ډګرونه او د تېلو بنسټونه هم په نښه کړي او د هرمز تنګی یې تړلی چې نړیواله سوداګري یې ګډوډه کړې ده.

وال سټریټ ژورنال د دوشنبې په ورځ راپور ورکړ چې متحده عربي اماراتو هم پر ایران پوځي بریدونه کړي دي. په ګډه، د سعودي او اماراتو دا اقدامات د جګړې هغه بڼه څرګندوي چې تر ډېره پټه پاتې وه – دا چې د خلیج پاچاهیو د ایران د بریدونو په وړاندې په ځوابي بریدونو لاس پورې کړی دی.

خو د دوی چلند یو شان نه دی؛ متحده عربي اماراتو یو سخت دریځ غوره کړی او غواړي ایران ته زیان ورسوي، په داسې حال کې چې سعودي عربستان هڅه کړې چې د کړکېچ د زیاتېدو مخه ونیسي او له ایران سره یې منظمې اړیکې ساتلې دي.

بریدونه او بیا د کړکېچ کمول
ایراني او غربي چارواکو ویلي چې سعودي عربستان ایران له خپلو بریدونو خبر کړی و او ورپسې پراخې ډیپلوماټیکې هڅې او د سعودي خبرداری وشو، چې بالاخره د دواړو هېوادونو ترمنځ د کړکېچ په کمولو یو تفاهم رامنځته شو.

د نړیوال بحران ګروپ (ICG) د ایران د پروژې رییس "علي واعظ" وویل چې د سعودي ځوابي بریدونه او ورپسې تفاهم دا ښيي چې دواړه لوري پوه شوي چې بې کنټروله کړکېچ نه منل کېدونکي زیانونه لري. دا لړۍ د اعتماد نښه نه ده، بلکې د یو ګډ مصلحت نښه ده ترڅو جګړه په پراخه سیمه ییزه کچه خپره نه شي.

دا غیر رسمي تفاهم تر هغه یوه اونۍ وړاندې عملي شو چې واشنګټن او تهران د اپریل په ۷مه په خپله لویه شخړه کې پر اوربند موافقه وکړه.

شهزاده ترکي: پاچاهي د "تباهۍ له تنور" څخه وژغورل شوه
د سعودي د استخباراتو پخواني مشر شهزاده ترکي الفیصل په یوه مقاله کې لیکلي: "کله چې ایران او نورو هڅه وکړه چې پاچاهي د تباهۍ تنور ته وغورځوي، زموږ مشرتابه د خپلو اتباعو د ژوند او ملکیت د ساتنې لپاره هغه دردونه ومنل چې د یوه ګاونډي لخوا ورته رسول شوي وو."

د سعودي بریدونه له څو اونیو کړکېچ وروسته وشول. د مارچ په ۱۹مه د سعودي د بهرنیو چارو وزیر شهزاده فیصل بن فرحان وویل چې هېواد یې "د اړتیا په صورت کې د نظامي اقداماتو حق خوندي ساتي."

د مارچ د وروستیو په اوږدو کې، ډیپلوماټیکو اړیکو او د سعودي لخوا د نورو بریدونو ګواښ تهران مجبور کړ چې خپل بریدونه محدود کړي. د رویټرز د شمیرو له مخې، په سعودي باندې د ډرون او توغندیو بریدونه چې د مارچ په وروستۍ اونۍ کې ۱۰۵ وو، د اپریل په لومړۍ اونۍ کې ۲۵ ته راټیټ شول.

غربي سرچینې وايي چې د عمومي اوربند په ورځو کې پر سعودي ځینې توغول شوي توکي له عراق څخه سرچینه اخیستې وه، نه مستقیم له ایران څخه، چې دا د تهران له خوا د مستقیمو بریدونو د کمولو نښه ده. د اپریل په ۱۲مه سعودي د عراق سفیر هم احضار کړ ترڅو د عراق له خاورې د شویو بریدونو په اړه احتجاج وکړي.