خو اوس د آغا خان کلتوري بنسټ  لخوا یوه پراخه او څو کلنه پروژه په پوره دقت سره د بالا حصار کلا د بیارغونې او ساتنې چارې پرمخ وړي. د دې پروژې موخه دا ده چې دغه ځای په یوه عمومي لرغوني (ارکیولوژیکي) پارک بدل کړي، چې ښایسته بڼونه، رستورانتونه او یو موزیم به ولري.

د لسیزو بې غورۍ او جګړو سره سره، د افغانستان په پلازمېنه کې د دې ستراتیژیکې کلا د دېوالونو دننه په تدریجي ډول را ایستل شوې لرغونې خزانې، د دغه هېواد د تر دوو زرو کلونو ډېر کړکېچن تاریخ په ډاګه کوي.

'لکه له سمندر څخه چې اوبتل راوځي'
دا کیندنې په حیرانوونکې توګه ګڼ شمېر اثار رابرسېره کوي؛ د انسانانو د پخواني استوګنځي له نښو نښانو نیولې بیا د یوه بودايي عبادتځای (معبد) تر پاتې شونو او د یوې مغولي ماڼۍ تر مجللو حمامونو پورې.

لرغونپوه بابک رفیعي علوي، چې د بالا حصار د کیندنې په یوه سایټ کې ولاړ و او کارګرانو په خپلو وسایلو سره په ډېر دقت خاوره چاڼ کوله، وویل: "موږ هېڅکله فکر نه کاوه چې دومره څه به پیدا کړو. دا داسې ده لکه یو اوبتل چې له سمندر څخه راوځي."

په دې سیمه کې په پنځو جلا کیندونو کې پخوانۍ سیکې، د بودايي مجسمو ټوټې، اسلامي رنګین کلالي لوښي، د تېلو څراغونه، د خټینو لوښو بې شمېره ټوټې او د ماڼیو، معبدونو او د اوسېدو د ځایونو پاتې شونې را ایستلي دي.

رفیعي علوي د یوې مغولي ماڼۍ د پاتې شونو د کشف په اړه، چې پر دېوالونو انځورونه، د تخت په څېر یو جوړښت او د غونډۍ پر سر په ډبره کې کیندل شوی د ستوري په شکل یو حوض لري، وویل: "په ځینو برخو کې مو د یو څه تمه لرله، خو د داسې څه نه."

بالا حصار د استوګنځایونو د 'مرغلرو د امېل یوه برخه' وه
د بالا حصار (چې په دري/پښتو کې د لوړې کلا په مانا ده) موقعیت د دې کلا د اهمیت اصلي لامل دی. د شېر دروازې غره پر لوړو څوکو جوړه شوې دا کلا د زاړه ښار پر سر یو واکمن او حاکم موقعیت لري، چې کابل ته یې د ننوتلو د لارو په ساتنه کې مرسته کړې ده.

بالا حصار همدا راز یوه مهمه مذهبي مېشتېدنه او د واک یو سیاسي مرکز و، چې د هند نیمه وچه یې د یوې مهمې سوداګریزې لارې په اوږدو کې له مرکزي اسیا او له هغې هاخوا سیمو سره نښلوله. د آغا خان کلتوري خدماتو د پروژې مدیر، مصطفی نوري وویل چې دا "د دې ډول کلتوري او انساني استوګنځایونو د مرغلرو د امېل یوه برخه وه."

د پېړیو په اوږدو کې، دغه ځای د یوې کلا، د ماڼیو د ټولګې، د وسلو د زېرمتون، اداري مرکز، زندان او پوځي اډې (ګارنیزیون) په توګه کارول شوی دی.

نوري وویل: "بالا حصار د امریکا تر حضور او له امریکا وروسته حضور پورې، د افغانستان د تاریخ هره مرحله په ځان کې نغښتې ده."

د شاهي ماڼیو او بودايي معبدونو یې اوس یوازې نښې پاتې دي. خو یوه پایداره ځانګړتیا یې دا ده چې له میلاد څخه مخکې لومړۍ پېړۍ څخه نیولې د مغولو تر امپراتورۍ، افغان-انګلیس جګړو، د شوروي یرغل، کورنۍ جګړې او د امریکا په مشرۍ د ایتلاف تر وخته، دغه ځای د یوه ستراتیژیک دفاعي موقعیت په توګه کارول شوی دی. د دې سیمې ځینې لاندېنۍ برخې لا هم د افغان پوځ لخوا کارول کیږي.

نوري څرګنده کړه: "په حقیقت کې، هر چا چې بالا حصار کنټرولاوه، کابل یې کنټرولاوه، او سیمه یې په واک کې وه."

دې کلا د پېړیو په اوږدو کې ورانیو زغملي دي
که څه هم بالا حصار د پېړیو په اوږدو کې په پرله پسې ډول ویجاړ او بېرته رغول شوی، خو ترټولو دروند ګوزار یې هغه مهال ولید کله چې برتانوي ځواکونو په ۱۸۷۹ کال کې په بالا حصار کې د خپل استازي سر لوئیس کیوناري او د هغه د ملګرو د وژلو په غچ کې د دې کلا لویه برخه ویجاړه کړه.

نن ورځ، دا پراخه سیمه لا هم د کلونو بې غورۍ او د افغانستان د پرله پسې جګړو نښې پر ځان لري.

د دې کلا د دفاعي دېوالونو ځینې برخې نړېدلې دي. د شوروي د یوه زنګ وهلي ټانک ډانچه، چې یو له هغو څو ټانکونو څخه دی چې لا هم د کلا په دننه کې دي، د هغې غونډۍ پر لمن پروت دی چې د کلا ترټولو لوړې نقطې ته ځي. د غونډۍ په تل کې، د شوروي پوځ ویجاړ شوي او زړه شوي وسایل په یوه زنګ وهلې ډېرۍ کې پراته دي. همدا راز نږدې، هغه لویې وسلې (توپونه) چې په ۲۰۲۱ کال کې د امریکا له وتلو وروسته پرېښودل شوې، په منظمو قطارونو کې ولاړې دي او اوس د افغان پوځ ملکیت دي.

رفیعي علوي وویل، د دېوالونو دننه د سیمې یوه برخه په ۲۰۰۸ کال کې د امریکايي ځواکونو لخوا هواره شوه چې "د لرغونپوهنې ډېرې طبقې یې ویجاړې کړې."

د یوه لرغوني (ارکیولوژیکي) پارک لپاره ستر پلانونه
د آغا خان کلتوري بنسټ د دې سترې ساتنیزې پروژې پلان جوړونه په ۲۰۱۷ کال کې پیل شوه او عملي کار یې یو کال وروسته پیل شو. لومړنۍ سروې او اسناد جوړول، چې د ځمکې لاندې رادار او 3D لیزر سکنونو کارول پکې شامل وو، ترسره شول او ورپسې د تاریخي دېوالونو د لا زیات نړېدو د مخنیوي لپاره بېړني ټینګښتونه وشول.

په پیل کې په افغانستان کې د فرانسې د لرغونپوهنې پلاوي په کیندنو کې ونډه لرله، خو په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو لخوا د واک تر لاسه کولو وروسته دا کار په لنډمهاله توګه ودرېد.

نوري وویل، فرانسوي پلاوی بېرته رانغی. خو د آغا خان کلتوري بنسټ خپل کار ته دوام ورکړ او له ۲۰۲۲ کال راهیسې یې خپل تر ټولو پراخ کارونه ترسره کړي دي.

د سیمه ییزو ډبرو په کارولو سره، د دفاعي دېوالونو ځینې برخې بېرته رغول کیږي. نوري څرګنده کړه، د ساتنې او بیارغونې د نړیوالو معیارونو سره سم، نوې جوړې شوې برخې په لوی لاس داسې جوړې شوي چې له پخوانیو هغو څخه توپیر ولري، یعنې له اصلي جوړښت څخه لږې دننه تللې یا لږې راوتلې ښکاري.

اوسمهال فلزي پایې د یوه بهرني برج هغه برخې سره یوځای ساتي چې درز یې کړی و او د نړېدو له ګواښ سره مخ و.

اصلي موخه دا ده چې بالا حصار پر یوه لرغوني (ارکیولوژیکي) عمومي پارک بدل شي.

نوري څرګنده کړه چې دا پراخه سیمه او د پروژې سترې موخې، چې د افغان لرغونپوهنې زده کړیالانو لپاره د روزنې پروګرام هم پکې شامل دی، یوه "اوږدمهاله ژمنه ده... چې لسیزې به ونیسي، ځکه دا یوازې د بیارغونې کار نه دی، بلکې له لرغونپوهنې پلوه یوه ډېره شتمنه سیمه ده."

د کیندنې یو خندق له مخکې څخه ۱۱ متره (۳۶ فوټه) ژور شوی، او لا ډېرې برخې یې باید رابرسېره شي.

رفیعي علوي وویل: "په بالا حصار کې چې هر ځای کیندنه کوې یو څه پیدا کوې، ځکه دلته د دوه زره کلونو نه د زیاتې مودې لپاره انسانان اوسېدلي دي."

د طالبانو حکومت وايي چې د تاریخ ساتنې ته ژمن دی
افغان چارواکي وايي چې دوی د هېواد د کلتوري اثارو او تاریخي ځایونو ساتلو ته لېواله دي؛ دا دریځ له ۱۹۹۶ څخه تر ۲۰۰۱ کال پورې د طالبانو د تېرې دورې د واکمنۍ سره بشپړ توپیر لري.

په ۲۰۰۱ کال کې، طالبانو د افغانستان په مرکز بامیانو کې د غره په ډډه کې کیندل شوې د شپږمې پېړۍ د بودا دوه سترې مجسمې په چاودېدونکو توکو والوزولې او په کابل کې یې د افغانستان ملي موزیم لوټ کړ، او لرغوني اثار، په ځانګړې توګه هغه مجسمې یې ماتې کړې چې دوی غیر اسلامي ګڼلې.

خو اوس، د طالبانو اوسنی حکومت وايي چې دوی د هېواد د تاریخي ابداتو ساتنې ته لېوالتیا لري.

د اطلاعاتو او کلتور وزارت ویاند، خبیب غفران وویل: "موږ د هېواد د لرغونو سیمو د ساتنې ارزښت درک کوو. موږ د تېرو تمدنونو دې پاتې شونو ته د پوهې او عبرت د ارزښتناکو سرچینو په سترګه ګورو. موږ د دوی پر اهمیت بشپړ پوهیږو."

غفران وویل، حکومت د بالا حصار په څېر هغو تاریخي ابداتو بیارغونې ته لومړیتوب ورکوي چې له ګواښ سره مخ دي، ترڅو "ډاډ ترلاسه شي چې موږ کولی شو د تېرو او اوسنیو تمدنونو میراث په ښه توګه خوندي او راتلونکو نسلونو ته ولېږدوو."